Cechy wina, jego budowa – kolor, zapachy, smak, zdolność do długiego dojrzewania, zależą od wielu czynników. Niewątpliwie do najważniejszych należy winnica – uprawa winorośli, która decyduje o jakości winogron i wina. Coraz bardziej popularna staje się koncepcja winnicy regeneratywnej- Profesor Piotr Tryjanowski przybliża nam na czym ona polega.

Kiedy bioróżnorodność pracuje dla wina

Coraz częściej słyszymy, że „winnica powinna być żywa”. Za tym hasłem kryje się coś więcej niż kilka kwietnych pasów i oszczędność oprysków środkami ochrony roślin. To sposób myślenia o winnicy jako ekosystemie: z glebą pełną życia, mozaiką roślin i zwierząt oraz obiegiem wody i węgla, które stabilizują uprawę w świecie susz i upałów. Tę zmianę podejścia dobrze opisuje koncepcja regenerative viticulture — regeneratywnej uprawy winorośli.

 Bioróżnorodność jest cechą wielu winnic, Fot. idealwine.

W ujęciu przyrodnika punkt wyjścia jest prosty: gleba to serce winnicy. Jeśli tętni w niej życie, a struktura gleby i materia organiczna są odbudowywane, zyskujemy retencję wody, lepszą infiltrację, chłodniejszy mikroklimat i bardziej odporne krzewy. Zamiast „walczyć” z procesami naturalnymi, używamy ich na swoją korzyść. Drugie ogniwo to bioróżnorodność funkcjonalna — nie kolekcja rzadkości, lecz praktyczny zestaw sojuszników: rośliny okrywowe, pożyteczne owady, ptaki owadożerne, bogaty mikrobiom. One naprawdę wykonują pracę, którą w przeciwnym razie zlecimy chemii lub dodatkowym przejazdom. Jednak w tym podejściu nie ma jednej „magicznej recepty”. To raczej system drobnych decyzji, które sumują się do dużego efektu: dobór mieszanek okrywowych, terminy koszenia i wałowań, pozostawianie „wysp dzikości”, ograniczenie intensywnej uprawy międzyrzędzi, strefy drzew i krzewów na obrzeżach, mała retencja. W praktyce oznacza to często nieco mniejszą kontrolę nad każdym metrem winnicy, ale większą kontrolę nad ryzykiem klimatycznym i stabilnością jakości wina.

Gleba

Dobra gleba w winnicy ma strukturę, pory i „gąbczastość”. Tworzą ją korzenie, grzybnie, dżdżownice, resztki roślinne, a także drobne cząstki mineralne sklejone w agregaty. Jeśli chronimy te sieci, zyskujemy więcej wody „na czarną godzinę” i mniej erozji podczas ulew. W praktyce najwięcej daje okrywa roślinna (wielogatunkowa mieszanka traw, motylkowych i roślin „dzikich, ale pożytecznych”), która pracuje cały rok: żywi glebę, zacienia, wiąże węgiel, a po przywałowaniu staje się mulczem. W krytycznie suchych siedliskach trzeba ją prowadzić ostrożnie (mozaika koszenia, okresowe przerwy w rzędzie), by nie konkurowała z krzewem o wodę. To nie jest dogmat — to precyzyjne ogrodnictwo ekosystemowe.

Drugi wymiar glebowej regeneracji to mikrobiom. Z perspektywy winiarskiej to wciąż niedoceniony składnik terroir. Praktyki glebowe (organika, ograniczona uprawa, brak agresywnych zabiegów) zmieniają skład i aktywność mikroorganizmów, co w długim okresie przekłada się na zdrowie winorośli, dostępność składników pokarmowych i — pośrednio — na stabilność jakości surowca. Nie trzeba od razu badać DNA gleby: na początek wystarczy prosta „trójca” — procent węgla organicznego, gęstość objętościowa i test infiltracji.

Bioróżnorodność

Jeśli spojrzymy na winnicę z perspektywy ptaka (albo coraz częściej drona), najlepsze są te, które nie są jednolite: mają pasy krzewów i drzew, zakątki niekoszone, miedze, rowy infiltracyjne, żywopłoty. W takich miejscach gniazdują ptaki (sikory, muchołówki), a owady pożyteczne mają gdzie zimować i skąd migrować na plantację. Skutek? Mniejsza presja szkodników i chorób przy tej samej lub niższej intensywności ochrony. Dodatkowy bonus to chłodniejszy mikroklimat i mniejsze amplitudy temperatur — ważne w czasie fal upałów. W praktyce dobrze działa zasada „5–10% dzikiej mozaiki” w obrębie gospodarstwa: skrawki półnaturalnej roślinności, niekoniecznie najpiękniejsze w sensie ogrodniczym, ale kluczowe jako „stacje benzynowe” dla entomofauny i skrzydlatych sojuszników. I oczywiście zachęcamy do dźwiękowego testu skuteczności? Jeśli w maju o świcie słychać skowronka, a w międzyrzędziach brzęczą owady – znaczy, że ekosystem pracuje.

Ekonomia

Regeneracja nie jest prostym zabiegiem marketingowym, tylko inwestycją. Zwykle dość szybko widać mniejsze koszty paliwa i uprawy, czasem nieco niższy plon, za to stabilniejszą jakość w stresie (susza, upał). Kluczem jest świadome zarządzanie ryzykiem wodnym: okrywa i drzewa pomagają zatrzymać i „przenieść” wodę przez sezon, ale też ją zużywają — stąd znaczenie mozaik i przerw w newralgicznych momentach fenologii. Drugi obszar to węgiel w glebie. Tak, magazynujemy go, ale powoli i z ryzykiem odwracalności. Warto patrzeć na bilans netto gospodarstwa (paliwa, nawozy, zabiegi) i budować trwałą materię organiczną.

Podsumowując, regeneratywna winnica nie jest „dzika” w potocznym tego słowa znaczeniu, a raczej jest dobrze zaprojektowaną różnorodnością. Zamiast przestawiać całą winnicę w jeden sezon, lepiej działa metoda małych kroków, ale konsekwentnie: okrywy, mniej ingerencji w glebę, strefy półnaturalne, wsparcie dla sprzymierzeńców. Taki system nie tylko daje winogrona — on pracuje dla wina, amortyzując ciosy pogody i stabilizując jakość. A śpiew skowronka nad międzyrzędziami bywa lepszym wskaźnikiem odporności niż niejedna tabela zysków i poniesionych kosztów.

O’Brien, F., Nesbitt, A., Sykes, R., Kemp, B. (2025). Regenerative viticulture and climate change resilience. OENO One. https://oeno-one.eu/article/view/8089.